Απο athinorama.gr

Το νησί-χίμαιρα του Φιντέλ είναι γεμάτο μυστήριο και αντιθέσεις. Μια χώρα γεννημένη από την επανάσταση, που μεθά από τον καπνό και το ρούμι και λικνίζεται με τις μουσικές που έχουν κάτι από το μυστικισμό της Αφρικής και το εκρηκτικό ταμπεραμέντο των Λατίνων. Ο Σταύρος Χριστοδουλάκος μας προσκαλεί να μπούμε στο ρυθμό της, αφήνοντας όμως πίσω τον... δυτικό μας εαυτό. Updated: 28/11/2012

Η Κούβα ήταν το πρώτο υπερατλαντικό μου ταξίδι. Συνειδητή επιλογή για κάποιον που έχει αναγάγει σε κάτι πολύ ιδιαίτερο τη μυθολογία αυτού του μικρού «ποντικιού» της Καραϊβικής. Οι προσδοκίες μου δεν δια­ψεύστηκαν στο ελάχιστο. Ενώ το αεροπλάνο απογειώνεται από το αεροδρόμιο «Jose Marti», δίνω στον εαυτό μου την υπόσχεση πως θα ξαναγυρίσω. Θεωρώ ότι είμαι τυχερός. Πρόλαβα έναν κόσμο που χάνεται – εξέλιξη θετική ή όχι θα το κρίνει ο καθένας μόνος του. Γιατί το σπουδαιότερο προσόν ενός ταξιδιού στην Κούβα, ιδιαίτερα για έναν εικοσάρη, είναι ότι σου προσφέρεται η δυνατότητα να ζήσεις κάτι εντελώς διαφορετικό, έξω από τα συνηθισμένα, πιστεύοντας ότι ακολουθείς τα χνάρια κάποιων ρομαντικών που άλλαξαν το ρου της Ιστορίας. Το ταξίδι εδώ έχει αυθεντικότητα, συγκίνηση, νέες εμπειρίες και μια γοητεία που σε εγκλωβίζει, αποδεικνύοντας ότι, ναι, οι ζεστές χώρες έχουν και ζεστούς ανθρώπους. Ανθρώπους ζωηρούς, με διάθεση για επαφή, που παρά τα μεγάλα τους προβλήματα συνε­χίζουν να ονειρεύονται έναν κόσμο ιδανικό. Εδώ ο Τσε λατρεύεται σαν θεός και ο Φιντέλ παραμένει –παρά τις όποιες­ γκρίνιες– ο μεγάλος ιδεαλιστής ηγέτης. Και όσο παραχωρεί μία μία τις εξουσίες του τόσο η Κούβα του αλλάζει πρόσωπο. Ας πάρουμε, όμως, τα πράγματα από την αρχή.

Αθήνα-Παρίσι-Αβάνα. Έπειτα από συνολικά έντεκα ώρες σε αεροπλάνα, φτάνω στο αεροδρόμιο «Jose Marti» (ο εθνικός ήρωας που αφιέρωσε τη ζωή του στον αγώνα για την ανεξαρτησία της Κούβας από την Ισπανία). Η υποδοχή­ του νησιού όχι και η καλύτερη δυνατή­: καταρρακτώδης βροχή και απίστευτα­ δυνατός αέρας. Κατά τη διάρκεια της πτήσης, πέρα από τις άπειρες αποτυχημένες προσπάθειες εύρεσης μιας κατάλληλης στάσης για βολικό ύπνο, ξανάφερα στο μυαλό μου όλα όσα μου είχαν πει για την Κούβα, ό,τι είχα ακούσει και διαβάσει για την κατάσταση της χώρας και τους ανθρώπους της, κυρίως μέσα από πολιτικά και ιστορικά βιβλία. Έτσι, λοιπόν, ενώ είχα από τη μια διαμορφώσει εκ των προτέρων εικόνα για το τι πρόκειται να συναντήσω, από την άλλη­ ήμουν μπερδεμένος και από τις αντικρουόμενες αφηγήσεις φίλων και γνωστών. «Φτώχεια, μιζέρια και καταπίεση» οι μεν, «χαλαροί, αισιόδοξοι, χαρούμενοι άνθρωποι, που κόντρα στις δυσκολίες απολαμβάνουν τη ζωή» οι δε. Παρά τις όποιες διαφορές, όλοι φαίνεται να συμφωνούν στο γεγονός ότι οι Κουβανοί ζουν υπό μια ιδιότυπη μορφή κομουνισμού που αλλάζει ώρα με την ώρα. 

Το mini bus εκ Κίνας (προϊόν εμπορικής συνεργασίας των δύο χωρών) αφήνει πίσω του το αεροδρόμιο κι εν μέσω καταρρακτώδους βροχής, που έχει δυναμώσει κι άλλο, κατευθυνόμαστε προς το ξενοδοχείο, στην Παλιά Πόλη της Αβάνας. Στο δρόμο τα λιγοστά οχήματα που κυκλοφορούν σε ταξιδεύουν στο παρελ­θόν. Καλοδιατηρημένες Cadillac της δεκαετίας του ’50 εξακολουθούν να λειτουργούν κανονικά. Δεξιά και αριστερά το πράσινο οργιάζει. Καθώς, όμως, μπαίνει κάποιος στην πόλη, αντιλαμβάνεται εύκολα ότι οργιάζουν και τα ξεχαρβαλωμένα, αφημένα στην τύχη τους σπίτια, παρότι η Αβάνα είναι Μνημείο Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO. Η πρώτη ημέρα ολοκληρώνεται πίνοντας ένα ποτό στο ξενοδοχείο, με την κούραση να μην αφήνει πολλά περιθώρια για περιήγηση.

Η Παλιά Πόλη της Αβάνας είναι ίσως το Α και το Ω ενός ταξιδιού στην Κούβα. Εδώ χτυπάει η καρδιά ενός λαού που ξεπερνάει το αμερικανικό εμπάργκο χορεύοντας, παίζοντας μουσική και καπνίζοντας πούρα. Μια στάση ζωής που ίσως είναι καταγεγραμμένη στο DNA των Κουβανών, οι οποίοι έχουν κάτι από την τρέλα των Λατί­νων, κάτι από το μυστικισμό της Αφρικής­ και κάτι από το κοσμοπολίτικο πνεύμα της Δύσης. Κράμα που δίνει ένα εκρηκτικό κοκτέιλ ποτισμένο με ρούμι. Σχεδόν όλοι οι ταξιδιωτικοί οδηγοί συνιστούν ως σημείο εκκίνησης την Plaza de Armas, από εκεί θα ξεκινήσω κι εγώ. Στην πιο παλιά πλατεία της πόλης η εικόνα των φαινομενικά εγκαταλελειμμένων σπιτιών περνά σε δεύτερη μοίρα. Η εγκατάλειψη δίνει ως ένα βαθμό τη θέση της στους ανάκατους αρχιτεκτονικούς ρυθμούς και στην ομορφιά των χρωμάτων. Το πράσινο δηλώνει κι εδώ το «παρών», δένοντας αρμονικά με τα σπουδαία αρχιτεκτονικά δημιουργήματα της ισπανικής αποικιοκρατίας. Η πλατεία, που σχεδιάστηκε αρχικά ως χώρος παρελάσεων, φαίνεται να διατηρεί κατά κάποιον τρόπο αυτήν την ιδιότητα μέχρι σήμερα, με τους τουρίστες απλώς να αντικαθιστούν τους στρατιώτες­. Σταθμός δεύτερος η Plaza Vieja – καθρέφτης του πολύ σημαντικού προγράμματος ανακαινίσεων της UNESCO στην Αβάνα. Τα υπέροχα κτίρια της πλατείας διασώθηκαν και είναι χαρακτηριστικά για το πώς θα είναι ολόκληρη η παλιά Αβάνα στο μέλλον. Η αλήθεια είναι ότι ο συνδυασμός ετοιμόρροπων κτισμάτων με καταπληκτικά αναπαλαιωμένα αρχιτεκτονικά δημιουργήματα και γραφικά καφέ είναι μοναδικός. Βρίσκω στο χάρτη τον πεζόδρομο Mercaderes και προχωρώ προς την Plaza de la Catedral, όπου δεσπόζει ο μεγαλοπρεπής καθεδρικός ναός της Αβάνας, αφιερωμένος στον Χριστόφορο Κολόμβο. Πέφτω πάνω στο «Βodeguita del Medio», ένα από τα πιο ιστορικά μπαρ της παλιάς Αβάνας, το οποίο πολιορκείται από τους τουρίστες. Εδώ σύχναζε και ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ.­ Ούτε που περνά από το μυαλό μου να καθίσω έστω και λιγάκι. Καταλήγω, μάλλον από τύχη, στην οδό Obispo, έναν από τους πιο κεντρικούς δρόμους της παλιάς Αβάνας και, απολαμβάνοντας τη συνύπαρξη με το πολύχρωμο πλήθος, την εγκαταλείπω για να κινηθώ προς το κέντρο.

Δεν μπορώ να το εξηγήσω, αλλά αυτή η πόλη μού φαίνεται πολύ οικεία. Ο χάρτης παραμένει στην τσάντα εδώ και ώρα και η βόλτα έχει οδηγό την τύχη. Άλλωστε, δεν υπάρχει καλύτερος τρόπος για να μάθεις πραγματικά μια πόλη από το να χαθείς και να ανακατευτείς με τους ντόπιους. Όσο περισσότερο χώνεσαι στους μικρούς δρόμους και στα σοκάκια τόσο­ γρηγορότερα ξεδιπλώνεται η αληθινή Αβάνα στα μάτια σου. Μισά σπίτια αφημένα στο χρόνο, μισά ανακαινισμένα. Νέοι και μεγαλύτεροι δίνουν ζωή στις γειτονιές και τις πλατείες συζητώντας για τα πάντα. Από αθλητικά, με ιδιαίτερη έμφαση στο μπέιζμπολ, μέχρι πολιτική και για τη διαρκώς μεταβαλλόμενη κατάσταση της χώρας. Ανθεί σαφώς και το επιχειρηματικό πνεύμα με στόχο τους τουρίστες, καθώς όλοι προσπαθούν να επωφεληθούν τις όλο και μεγαλύτερες ελευθερίες που παραχωρεί το κράτος στο επίπεδο της οικονομίας. Θα το δείτε, είναι μάλλον το μικρόβιο του κέρδους. στην Κούβα­ έχει αρχίσει να ανθεί η παραοικονομία. Με τη σιγουριά πλέον πως έχω απομακρυνθεί αρκετά, συνεχίζω τη βόλτα. Όσο απομακρύνομαι από την παλιά Αβάνα και το κέντρο, η κατάσταση των γειτονιών επιβαρύνεται. Σκέφτομαι πως την ημέρα που θα αναπαλαιωθεί η πλειονότητα των σπιτιών και των κτιρίων, η πόλη στο σύνολό της δεν θα παίζεται. Όχι ότι τώρα πάει πίσω. Αλλά σήμερα το δυνατό χαρτί της είναι οι άνθρωποί της. Θα μπορούσε να πει κάποιος πως αυτό είναι κλισέ, μια ψεύτικη εικόνα που σχηματίζει ο τουρίστας ανάμεσα στο ρούμι, στα χρώματα και γενικότερα στο μύθο του νησιού­.

Ίσως γι’ αυτούς που κάνουν το λάθος να διατηρούν τη «δυτική» ματιά. Αυτοί θα δουν τα πράγματα μίζερα και υπεροπτικά.­ Πρόκειται, όμως, για έναν τελείως διαφορετικό κόσμο και η ανάλυση των ερεθισμάτων που δεχόμαστε υπό το πρίσμα του δικού μας τρόπου ζωής δεν συνιστάται. Αυτό είναι, άλλωστε, που καθιστά το ταξίδι στην Κούβα ιδιαίτερο. Η διαφορετικότητά του. Όσο διαρκέσει, βέβαια. Για­τί, χωρίς καμία δόση υπερβολής, η χώρα αλλάζει μέρα με τη μέρα. Η είσοδος του νησιού σε μια μεταβατική –και ιδιαίτερα δύσκολη– περίοδο συνέπεσε με την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Η αποκαλούμενη Ειδική Περίοδος, που κράτησε­ περίπου μέχρι το τέλος της δεκαετίας του ’90 και κατά τη διάρκεια της οποίας η Κούβα έμεινε χωρίς συμμάχους κι εμπορικούς εταίρους, τερματίστηκε με την εμφάνιση των αριστερών κυβερνήσεων στη Λατινική Αμερική, έχοντας όμως αφήσει­ το στίγμα της μετασχηματίζοντας την κουβανική κοινωνία σε όλα τα επίπεδα.­ Δεν θα αργήσει μάλλον και πολύ η μέρα που τα επαναστατικά μηνύματα και οι εικόνες του Τσε κατά μήκος των δρόμων θα αντικατασταθούν από αστραφτερές διαφημίσεις πολυεθνικών επιχειρήσεων.

Έπειτα από τόσο περπάτημα, καταλήγω σε ένα παλαδάρ για φαγητό. Ομολογώ πως είναι μοναδική εμπειρία. Τα παλαδάρ είναι σπίτια που έχουν μετατραπεί σε ταβέρνες. Φανταστείτε ότι έχετε τοποθετήσει σε ένα χώρο του σπιτιού σας 4-5 τραπέζια και δέχεστε πελάτες. Το φαγη­τό είναι αρκετά καλό, αλλά στην Κούβα δύσκολα θα βρεις κάτι το ιδιαίτερο. Σκέφτομαι πως πρέπει να ξαπλώσω λιγάκι για να αντέξω το βράδυ. Έτσι, λοιπόν, μπαίνω στο πρώτο ταξί που βρίσκω και κατευθύνομαι προς το ξενοδοχείο. Λεπτομέρεια: ζητάω από τον οδηγό να περάσουμε­ από τη Μαλεκόν. Δρόμος-σύμβολο της πόλης, η παραλιακή αυτή λεωφόρος αποτελεί σημείο συνάντησης για πολλούς κατοίκους της Αβάνας. Ερωτευμένα ζευγάρια, παρέες νεαρών που έχουν έρθει για κολύμπι και ψάρεμα, άνθρωποι όλων των ηλικιών μαζεύονται εδώ. Σίγουρα κάπου θα την έχει πάρει το μάτι σας, είτε σε κάποια χαρακτηριστική φωτογραφία της πόλης είτε σε κάποια ταινία, με το ιστορικό «Hotel Nacional De Cuba» –ένα υπέροχο κτίσμα του 1935– να αποσπά κυριολεκτικά την προσοχή.

Το βράδυ μάς βρίσκει στο ένα από τα δύο Casas de la Musica που υπάρχουν στην Αβάνα, στο προάστιο της Μιραμάρ. Τα πράγματα είναι πάνω κάτω όπως μου τα έχουν περιγράψει. Ανάμεσα στους τουρίστες και τους ντόπιους υπάρχει κι ένας σημαντικός αριθμός από jineteras που αναζητούν τον επόμενο πελάτη, όχι για μια χούφτα δολάρια αλλά πολλές φορές και μόνο για ένα δολάριο. Έπειτα από κάνα δυο ποτά αποφασίζουμε να αφήσουμε το Casa, που πλέον έχει μετατραπεί κανονικότατα σε κλαμπ, και να αλλάξουμε είδος μουσικής. Τα € 10 που δώσαμε στην είσοδο άξιζαν. Στο μπαρ παίζει ένα afro-Cuban jazz συγκρότημα και η κατάσταση είναι πιο χαλαρή. Ιδανικό τέλος για μια γεμάτη μέρα που μου άφησε ανάμεικτα συναισθήματα. 

Ένας τεράστιος αυτοκινητόδρομος συνδέει το νησί από τη μια άκρη του έως την άλλη. Όσο προχωράμε τόσο η μιζέρια της επαρχίας γίνεται ανάγλυφη μπροστά μας. Δίπλα στα αυτοκίνητα του ’50 βλέπουμε ακόμη και κάρα. Αν δεν ανήκετε στην κατηγορίας του εξερευνητή και περίεργου ταξιδιώτη, θα βάλετε στην ατζέντα σας τους πιο γνωστούς προορισμούς που μπορούν να ολοκληρώσουν τη γνωριμία σας με το νησί και αυτοί είναι η κοιλάδα Βινιάλες, το Τρινιδάδ, το Σαντιάγο δε Κούμπα. Η κοιλάδα Βινιάλες στα δυτικά του νησιού είναι ένα μνημείο της φύσης. Η ομορφιά της δύσκολα περιγράφεται. Καταπράσινοι λόφοι, οργιώ­δης βλάστηση, εύφορες κοιλάδες. Ένα τοπίο που γεννά τα καλύτερα καπνά του κόσμου και ατελείωτες φυτείες ζαχαροκάλαμου. Το Σαντιάγο δε Κούμπα είναι η δεύτερη σε μέγεθος πόλη της Κούβας, ιδιαίτερα γοητευτική και αυτή με το δικό­ της αρχιτεκτονικό στιλ και την έντονη ζωή των κατοίκων της. Είναι η πόλη από την οποία ο Κάστρο ξεκίνησε την επανάστασή του το 1953 με μια αποτυχημένη ενέργεια. Εδώ η γειτονική Sierra Maestra, με τα ψηλότερα και πιο επιβλητικά βουνά της Κούβας, υπήρξε το στρατηγείο του Φιντέλ και το ιδανικό καταφύγιο των επαναστατών.

Είναι από τα ελάχιστα σημεία του νησιού που παραμένει παρθένο – ενδείκνυται για ψαγμένους πεζοπόρους. Το Τρινιδάδ βρίσκεται σχεδόν στη μέση του νησιού και μπορώ να σας το συστήσω ανεπιφύλακτα. Η πόλη αποτελεί­ το πιο χαρακτηριστικό δείγμα του περάσματος των Ισπανών από την Κούβα.ανακηρύχθηκε από την UNESCO Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς και (χωρίς υπερβολή) ο χαρακτηρισμός «ζωντανό μουσείο» τής ταιριάζει απόλυτα. Αν, μάλιστα, δεν υπήρχαν οι τουρίστες να μας επαναφέρουν στην πραγματικότητα, εύκολα θα νομίζαμε ότι ταξιδέψαμε πίσω στο χρόνο. Και πώς να γίνει διαφορετικά, όταν ο ήχος από τις οπλές των αλόγων στα πλακόστρωτα μας γυρνάνε σε άλλες εποχές. Όλη η ομορφιά της πόλης συγκεντρώνεται στα δρομάκια γύρω από την Plaza Mayor. Όπως συγκεντρώνεται και η νυχτερινή ζωή στο κοντινό Casa de la Musica ή στις υπαίθριες γιορτές, όπου τουρίστες και ντόπιοι χορεύουν μέχρι τελικής πτώσεως. Η διαφορά με την Αβάνα είναι πως εδώ αισθανόμαστε λιγότερο τουρίστες και αυτό έχει να κάνει με την αυθεντικά ζεστή στάση των κατοίκων απέναντι στους επισκέπτες.

Από το Τρινιδάδ θα οργανώσετε την επίσκεψή σας στη Santa Clara, μια μικρή­ βιομηχανική πόλη σήμερα, που όμως αποτελεί σημείο αναφοράς όλων των τουριστών για δύο μνημεία της: το μνημείο του Τσε στην Πλατεία της Επανάστασης, ένα τεράστιο μπρούτζινο άγαλμα, με χαραγμένη την επιγραφή «Hasta la victoria siempre» («Μέχρι τη νίκη για πάντα»), κι ένα μνημείο που θυμίζει την κατάληψη από τους επαναστάτες του Τσε του θωρακισμένου τρένου που μετέφερε πυρομαχικά στους στρατιώτες του Μπατίστα, γεγονός που σήμανε και το τέλος του δικτάτορα.

Μεγάλα, πολυτελή ξενοδοχεία, παραλίες-παράδεισοι, καμπαρέ, ντίσκο, μπαρ... Το Βαραδέρο είναι το πιο αναπτυγμένο τουριστικό θέρετρο της Κούβας. Μέχρι πρότινος, μάλιστα, ήταν αποκλειστικά και μόνο για τουρίστες. Ο μοναδικός τρόπος για να εισέλθει στην τουριστική ζώνη της περιοχής κάποιος ντόπιος ήταν να εργάζεται εκεί. Με λίγα λόγια, είναι αυτό που έρχεται στο μυαλό των περισσοτέρων όταν σκέφτονται διακοπές στην Καραϊβική. Γαλαζοπράσινα νερά και λεπτή άσπρη άμμος κάτω από τον καυτό ήλιο. Είναι το μέρος όπου θα νιώσετε πως είστε ξανά κομμάτι της Δύσης. Επισκέπτες από όλο τον κόσμο, που τις περισσότερες φορές­ αγνοούν σε ποια χώρα βρίσκονται, απολαμβάνουν εδώ όλα όσα μπορεί να τους προσφέρει η τουριστική βιομηχανία. Κι όμως, υπάρχουν πολλοί που έρχονται στην Κούβα μόνο γι’ αυτό. Τεράστια απογοήτευση, ειδικά για μένα. Μια βουτιά στα υπέροχα νερά, γευσιγνωσία σε κάθε είδος φαγητού με αστακό κι επιστροφή γρήγορα στην Αβάνα. Καλύτερα με τους αυθεντικούς, ζωντανούς, ωραίους ανθρώπους της, παρά σε αυτό το αποστειρωμένο θέρετρο που θα μπορούσε να βρίσκεται οπουδήποτε αλλού στην Καραϊβική. 

Πότε να πάτε
Η υψηλή περίοδος για την Κούβα είναι από τον Νοέμβριο μέχρι τον Φεβρουάριο.
Τα Χριστούγεννα έχει τις χαμηλότερες θερμο­κρασίες (25οC) του χρόνου και τη λιγότερη υγρασία, άρα και καλύ­τερες συνθήκες για βόλτες στην πόλη.

Πώς να πάτε
Δεν υπάρχουν απευθείας πτήσεις για Αβάνα. Οι πιο βολικές είναι συνήθως μέσω Παρι­σιού ή Άμστερνταμ.

Πού να μείνετε
Αβάνα
Hotel Saratoga (www.hotel-saratoga.com, +5378681000) Το πιο λαμπερό της Αβάνας. Σύγχρονη αισθητική, πολυτελής επίπλωση, καλό εστια­τόριο.
Melia Cohiba (www.solmeliacuba.com, +5378333636) Μοντέρνο πολυώροφο κτίριο στο άκρο της Paseo. Ευρύχωρα, καλά εξοπλισμένα δωμάτια.
Hotel Nacional De Cuba (www.hotelnacionaldecuba.com, +5378363564-7) Η ναυαρχίδα των ξενο­δοχείων της Αβάνας, με θέα στη Μαλεκόν. Η διακόσμηση και τα έπιπλα παλιάς εποχής συνδυάζονται με μοντέρνα στοιχεία.
Hotel Nh Parque Central (www.hotelparquecentral-cuba.com ;, +5378606627) Μεγαλόπρεπο μέγαρο του 19ου αιώνα, διατηρεί τα αποικιακά στοιχεία. Θέα στο ομώνυμο πάρκο. Βαραδέρο 
Barcelo Marina Palace Resort (www.barcelo.com, +5345669966) Το καλύτερο all-inclusive ξενοδοχείο του Βαραδέρο σε ένα απομονωμένο σκηνικό στην παραλία.
Sol Paradisus Varadero (www.solmeliacuba.com, +5345668700) Όμορφο, σχετικά καινούργιο ξενοδοχείο. Ωραίο τοπίο, πολλές επιλογές για θαλάσσια σπορ και διασκέδαση.
Σαντιάγο δε Κούμπα 
Melia Santiago de Cuba (www.solmeliacuba.com, +5322687070) Το ξενοδοχείο-βιτρίνα του Σαντιάγο διαθέτει ευρύχωρα δωμάτια με σύγχρονη αισθητική και μεγάλα μπάνια. Επίσης, μια μοναδική αίθουσα καφέ, η οποία αντανακλά το πνεύμα της πόλης.
Τρινιδάδ 
Iberostar Trinidad (www.iberostar.com, +5341996070) Το πιο σύγχρονο ξενοδοχείο της Κούβας εκτός Αβάνας. Τριώροφη αποικιακή κατασκευή, καλές υπηρεσίες.

Πού να φάτε
Comedor de Aguiar («Hotel Nacional de Cuba», +537333564) Έξοχο εστιατόριο, με άψογους σερβιτόρους ντυμένους με λιβρέες,­ προσφέρει ένα πρωτότυπο διεθνές μενού. ­
Η ποιότητα του φαγητού και η εξυπηρέτηση είναι πολύ πάνω από το μέσο όρο που συναντάται εδώ.
Tocororo (+5372042209, +5372042998) Τοπική και διεθνής κουζίνα, υπέροχη διακόσμηση και διάσημοι θαμώνες. Το υπερτιμημένο μενού περιλαμβάνει θαλασσινά, αρνίσια παϊδάκια στα κάρβουνα, sushi. Μουσική jazz.
El Abanico Restaurante Gourmet («Hotel Melia Cohiba», +5378333636) Πο­λυτελής διακόσμηση­ και καλή μεσογειακή κουζίνα με ασιατικές επιρροές.
El Floridita (www.floridita-cuba.com, +5378671299) Ιστορικό εστιατόριο, στέκι του Χέμινγουεϊ, ειδικεύεται στον αστακό και στα θαλασσινά.
Μεγαλοπρεπής κλασική διακόσμηση.
La Guarida (www.laguarida.com, +5378637351, +5378669047) Στέκι­ για την ελίτ. Το χλιδάτο περιβάλλον του παλιού­ τριώροφου κτιρίου ίσως σας είναι γνωστό από την ταινία «Φράουλα και σοκολάτα». Ευρηματικός συνδυασμός της τοπικής και της γαλλικής κουζίνας, μεγάλη ποικιλία κρασιών από όλο τον κόσμο. Καλό θα ήταν να κάνετε κράτηση.
Restaurante Anacoana («Hotel Saratoga», +5378681000) Ίσως το πιο σικ εστιατόριο της πόλης, με υπέροχο μαυριτανικό διάκοσμο. Η δημιουργική­ fusion κουζίνα είναι υπέρ το δέον φιλόδοξη, αλλά­ τα περισσότερα πιάτα είναι έξοχα εκτελεσμένα.

φωτο:
© Cuboimages/AK Images
© age/Visualphotos.com
© Nadia Isakova/JAI/Corbis/Apeiron
© Patrick Frilet/Hemis/Corbis/Apeiron
© Ingolf Pompe/LOOK foto/Apeiron
© simephotos/Visualphotos.com
© Karl-Heinz Raach/LOOK-foto/Apeiron
© Frederic Soltan/Corbis/Apeiron
© George Georgiou
© Karl Johaentges/LOOK foto/Apeiron
© Stavros Christodoulakos

Ημερομηνία α΄ δημοσίευσης: Ιανουάριος 2011 

                                                                                                                     in2life.gr

1. Να εξερευνήσεις το φαράγγι Πανταβρέχει

...που έχει μακράν το καλύτερο όνομα φαραγγιού στην Ελλάδα. Αιωνόβια πλατάνια, κρυστάλλινες πηγές, τρεχούμενα νερά και επιβλητικοί καταρράκτες που σχηματίζονται από τα νερά του Κρικελοπόταμου, συνθέτουν ένα τοπίο μαγικό. Λεπτομέρειες για τις διαδρομές εδώ.

2. Να βολτάρεις στο ίδιο το Καρπενήσι

Η μαρμαρόστρωτη πλατεία Μάρκου Μπότσαρη, οι πέτρινες βρύσες της και ο χτισμένος τον 17ο αιώνα ναός της Αγίας Τριάδας είναι το σημείο «μηδέν», από όπου αρχίζουν να ελίσσονται τα δρομάκια ανάμεσα σε πετρόχτιστα σπίτια με κεραμιδένιες σκεπές και παραδοσιακά ταβερνάκια. 
Διαβάστε περισσότερα - Τα καλύτερα στο Καρπενήσι

3. Να περπατήσεις τα ευρυτανικά μονοπάτια

Φωτό: George Antonatos | Shutterstock

Οι λάτρεις της πεζοπορίας ορκίζονται στο όνομα του μονοπατιού που συνδέει το Μεγάλο Χωριό με τον Γαύρο, άλλο ένα κουκλίστικο χωριό σχεδόν πλάι στην όχθη του Κρικελοπόταμου. Η διαδρομή διαρκεί περί τη μία ώρα, και περνά ανάμεσα σε αιωνόβια πλατάνια και ιτιές, κρυστάλλινα ρυάκια και γάργαρες πηγές. Ακόμα μία ωραία διαδρομή είναι εκείνη που ξεκινά από το Νέο Μικρό Χωριό και ακολουθεί για δύο ώρες τον δασικό δρόμο κάτω από τα έλατα, ώσπου να καταλήξει στο χωριό Νόστιμο, με την εκπληκτική θέα στο φαράγγι. Περισσότερες διαδρομές εδώ.

4. Να κάνεις ένα μίνι road trip στα χωριουδάκια της Ευρυτανίας

Φωτό: Heracles Kritikos | Shutterstock

Αμφιθεατρικά κτισμένοι, κρυμμένοι μέσα στα έλατα και με εκπληκτική θέα στα γύρω βουνά, παραδοσιακοί οικισμοί όπως τα (μακρινά) Φιδάκια, οι (κοντινοί) Κορυσχάδες (που φιλοξενούν και το μικρό αλλά ενδιαφέρον Μουσείο Εθνικής Αντίστασης) η Λαγκαδιά, ο Άγιος Ανδρέας και οι Γοριανάδες είναι ό,τι πρέπει για φθινοπωρινές εξερευνήσεις στα δρομάκια τους. Μια βόλτα αξίζει και το μικρούλι Καλεσμένο, που φωλιάζει ανάμεσα στα πεύκα, λίγο έξω από το Καρπενήσι. 

Φωτό: George Antonatos | Shutterstock

Την παράσταση, βέβαια, κλέβουν το Μικρό και το Μεγάλο Χωριό (φωτό επάνω) που κερδίζουν όλο και περισσότερους φανατικούς θαυμαστές τα τελευταία χρόνια –πράγμα που φαίνεται και από τους χαριτωμένους ξενώνες τους, οι οποίοι διαρκώς αυξάνονται και πληθύνονται. Παραδοσιακή αρχιτεκτονική, γραφικά ξωκκλήσια, πετρόχτιστες πλατείες, τρεχούμενα νερά και ειδυλλιακές διαδρομές που ενώνουν τα δύο χωριά μεταξύ τους αλλά και με πολλά από τα υπόλοιπα της περιοχής είναι τα δυνατά χαρτιά τους. Λεπτομέρειες εδώ.

5. Να κάνεις ιππασία στο Saloon Park

Κοντά στους Κορυσχάδες, βρίσκεται το Πάρκο Τουριστικής Ιππασίας και Περιπέτειας, που θα ενθουσιάσει ιδιαίτερα τα πιτσιρίκια, αλλά και τους… περιπετειώδεις μεγάλους. Εδώ θα δοκιμάσετε ιππασία, ποδηλασία, τραμπολίνο, αναρρίχηση, τοξοβολία, εναέρια περάσματα, βόλτες με τρενάκι και άλλες οικογενειακές δραστηριότητες.

6. Να ανηφορίσεις ως τη Μονή Προυσού

Η διαδρομή μεταξύ Καρπενησίου και Προυσού είναι καταπράσινη και οδηγεί στην ιστορική Μονή Προυσού, λαξευμένη στον κάθετο βράχο. Χτισμένη τον 12ο αιώνα, η μονή φιλοξενεί στο μικρό μουσείο της εκκλησιαστικά κειμήλια, βυζαντινές εικόνες και τμήμα του οπλισμού του Γεώργιου Καραϊσκάκη –αλλά η πανοραμική της θέα στις καταπράσινες πλαγιές της Καλιακούδας και του Παναιτωλικού είναι από μόνη της λόγος αρκετός να έρθεις ως εδώ. Περισσότερες πληροφορίες εδώ. 

Φωτό: Alexandros Kant | Shutterstock

7. Να διασχίσεις το φαράγγι της Μαύρης Σπηλιάς

Δυο χιλιόμετρα έξω από το χωριουδάκι που λέγεται Προυσός ξεκινά ένα από τα εντυπωσιακότερα φαράγγια της Ευρυτανίας. Το διασχίζεις μέσα από μια ειδυλλιακή διαδρομή διάρκειας περίπου δύο ωρών, που περνά πλάι σε καταρράκτες και πάνω από γεφυράκια. Αναλυτικές πληροφορίες εδώ και εδώ. 

8. Να οδηγήσεις μέχρι τη λίμνη των Κρεμαστών

Φωτό: George Antonatos | Shutterstock

Μια από τις μεγαλύτερες και ομορφότερες τεχνητές λίμνες της χώρας, η λίμνη των Κρεμαστών είναι το σημείο «συνάντησης» του Αχελώου, του Ταυρωπού, του Τρικεριώτη και του Αγραφιώτη ποταμού, περί τα 50 χιλιόμετρα δυτικά του Καρπενησίου. Λεπτομέρειες και διαδρομές γύρω από τη λίμνη, εδώ.

9. Να δοκιμάσεις την τοπική κουζίνα

…που περιλαμβάνει ονομαστά λουκάνικα, το φημισμένο προσούτο Ευρυτανίας, παραδοσιακά τυριά σαν το τσαλαφούτι, ντόπιες πίτες και γλυκά του κουταλιού. Παραδοσιακές συνταγές θα δοκιμάσετε στου Νασιόπουλου στο Μικρό Χωριό, πέστροφα εκτροφείου στο Σπίτι του Ψαρά στο Γαύρο, πλάι στο ποτάμι, μοσχαρίσια μπριζόλα γάλακτος στον Μαθέ στο Κλαυσί, ενώ στον Μέτοικο της Δομνίστας και στης Ζωής στην Ξηριά Καρπενησίου θα απολαύσετε σούπερ κοκκινιστά, πίτες και κρασάτο κόκορα. 

10. Να μείνεις σε έναν χουχουλιαστό ξενώνα

Πανέμορφα δωμάτια έχουν, μεταξύ άλλων, το Ρίζωμα στο Μικρό Χωριό (52€ το δίκλινο με πρωινό), το Πατρικό του Ψηλού στο Νόστιμο (75€ το δίκλινο με πρωινό) η Αγράμπελη στο Μεγάλο Χωριό (55€ το δίκλινο με πρωινό), και το Κάλλιον στο Κλαυσί (55€ το δίκλινο με πρωινό).

Μια ξεχωριστή θέση ανάμεσα στα φυσικά στολίδια της Ευρυτανίαςκαταλαμβάνουν τα ποτάμια της, που προσφέρουν πανέμορφες εικόνες στους ταξιδιώτες και έντονες συγκινήσεις στους λάτρεις των εναλλακτικών μορφών τουρισμού.

                                                                                                           in.gr

Σημείο αναφοράς αποτελεί, ασφαλώς, ο δεύτερος σε μήκος ποταμός της Ελλάδας, ο Αχελώος, ποτάμιος θεός στην αρχαιότητα και πρώτος γιος του Ωκεανού και της Γης, σύμφωνα με τη μυθολογική παράδοση.

Ο Αχελώος είναι ευρέως γνωστός και ως Ασπροπόταμος, είτε εξαιτίας της άσπρης λάσπης που κατεβάζει και των άσπρων χαλικιών στις όχθες του, είτε εξαιτίας του γεγονότος ότι αφρίζει την άνοιξη, όταν λιώνουν τα χιόνια. 

Ο πλουσιότερος από την άποψη του όγκου των υδάτων γηγενής ποταμός της χώρας μας πηγάζει από την περιοχή του όρους Λάκμου (Περιστέρι), πλησίον του Μετσόβου, ακολουθεί πορεία από βορρά προς νότον και εκβάλλει, έχοντας καλύψει μιαν απόσταση περίπου 220 χιλιομέτρων, στο Ιόνιο πέλαγος, απέναντι από τις Εχινάδες, σύμπλεγμα νησίδων κοντά στις ακαρνανικές ακτές.

Το φράγμα Κρεμαστών, που κατασκευάστηκε το 1965 κοντά στη συμβολή του Αχελώου με τους παραποτάμους του, Αγραφιώτη και Ταυρωπό (Μέγδοβα), σχημάτισε την τεχνητή λίμνη Κρεμαστών. Η βαρκάδα και οι διαδρομές με κάνοε – καγιάκ στη μαγευτική λίμνη δίνουν την ευκαιρία στους φυσιολάτρες να ανακαλύψουν τις κρυμμένες ομορφιές της και να απολαύσουν τις μοναδικές χρωματικές συνθέσεις και εναλλαγές.

Ο Αχελώος αρχίζει τη διαδρομή του εντός των ευρυτανικών εδαφών στην περιοχή της γέφυρας Αυλακίου (στα όρια με την Αιτωλοακαρνανία και την Καρδίτσα), κοντά στο χωριό Νέο Αργύρι, σχηματίζοντας ένα φαράγγι σπάνιας φυσικής ομορφιάς.

Τα νερά του περνούν στη συνέχεια κάτω από τη γέφυρα της Τέμπλας, ιστορικό διατηρητέο μνημείο σε μια πολύ ωραία τοποθεσία, κοντά στο χωριό Τοπόλιανα.

Επόμενο σημαντικό τοπόσημο είναι η γέφυρα της Τατάρνας, στη λίμνη Κρεμαστών, που συνδέει την Ευρυτανία με την Αιτωλοακαρνανία. Κοντά στη γέφυρα βρίσκεται το χωριό Τριπόταμο, με την περίφημη μονή Τατάρνας (Παναγίας Φανερωμένης), που ιδρύθηκε περί τα μέσα του 16ου αιώνα.

Στη λίμνη Κρεμαστών είναι χτισμένη και η γέφυρα της Επισκοπής (κοντά στον ομώνυμο σύγχρονο οικισμό), που ενώνει και πάλι την Ευρυτανία με την Αιτωλοακαρνανία. Η θέση «Τσαγκαράλωνα», κοντά στο χωριό Φιδάκια, προσφέρει υπέροχη θέα στη λίμνη Κρεμαστών και τη γέφυρα της Επισκοπής.

Ανατολικά του Αχελώου, εντός της Ευρυτανίας, ρέουν προς τη λίμνη Κρεμαστών οι δύο σημαντικοί παραπόταμοί του, ο Αγραφιώτης και ο Ταυρωπός (Μέγδοβας).

Ο Αγραφιώτης πηγάζει από την καρδιά του ορεινού συγκροτήματος των Ευρυτανικών Αγράφων (εξ ου και η ονομασία του) και εκβάλλει στη λίμνη Κρεμαστών, αφού ακολουθήσει πορεία προς νότον μέσα από ένα επιβλητικό τοπίο (δάσος από πλατάνια, απόκρημνοι ορεινοί όγκοι, φαράγγια με ορθοπλαγιές).

Μοναδικό θέαμα προσφέρει το τελευταίο γεφύρι του Αγραφιώτη πριν από το σημείο όπου ο ποταμός εκβάλλει στη λίμνη Κρεμαστών. Πρόκειται για την ξακουστή γέφυρα του Μανώλη, που σύμφωνα με την τοπική παράδοση οφείλει την ονομασία της στον πρωτομάστορα Μανώλη, ο οποίος καταγόταν από τη Δάφνη Ευρυτανίας. Το ιστορικό διατηρητέο μνημείο χρονολογείται από το 1654 και είναι βυθισμένο εν μέρει κατά περιόδους, ανάλογα με τη στάθμη των υδάτων.

Ανατολικά του Αγραφιώτη ρέει ο μεγαλύτερος παραπόταμος του Αχελώου, ο Ταυρωπός  ή Μέγδοβας, ένα από τα ωραιότερα ορεινά ποτάμια της Ελλάδας, με πλούσια χλωρίδα και πανίδα στις παρόχθιες εκτάσεις του. Ο Ταυρωπός πηγάζει από τα Άγραφα Καρδίτσας, σχηματίζει στο πέρασμά του την περίφημη λίμνη Νικολάου Πλαστήρα και συνεχίζει μετά το φράγμα τη διαδρομή του έως τη λίμνη Κρεμαστών.

Τις όχθες του Ταυρωπού ενώνουν εντός των εδαφών της Ευρυτανίας το πέτρινο γεφύρι της Βίνιανης, ιστορικό μνημείο σε απόσταση 4 χιλιομέτρων ανατολικά από τη Νέα Βίνιανη, και η σιδερένια γέφυρα του Ταυρωπού, σε απόσταση 5 χιλιομέτρων νοτιοανατολικά από τη Νέα Βίνιανη, όπου αναπτύσσονται υπαίθριες αθλητικές δραστηριότητες (ράφτινγκ και κάνοε – καγιάκ).

Μέσα στην καρδιά του βελανιδοδάσους του Ξηρομέρου σε υψόμετρο 220 μέτρα χτίστηκε αμφιθεατρικά το μικρότερο και από τα πιο όμορφα και γραφικά χωριά του Δήμου Ξηρομέρου ,Το Αγράμπελο ,ένα από τα 6 βλαχοχώρια του νομού Αιτωλοακαρνανιας στέκει ψηλά και αγναντεύει περήφανα τον κάμπο του Αγραμπέλου-Χρυσοβίτσας και τα περίφημα Ακαρνανικά όρη.

Στο πάνω μέρος του χωριού δεσπόζει το πευκόφυτο δασύλλιο που τις νύχτες του χειμώνα το θρόισμα του σου χαρίζει μια μελωδία ήχων που τις ακούς μόνο στις συμφωνίες του Μότσαρτ .

Στην πίσω πλευρά του λόφου, ανατολικά, βρίσκεται ο κάμπος της Μάνινας και στο βάθος το Αγρίνιο με τις λίμνες, τα χωριά και τον κάμπο του. Το χωριό έχει υπέροχη θέα και ενδείκνυται για περιπάτους και εξορμήσεις στη φύση.

Ονομασία:

Την ονομασία του την πήρε από από το πανέμορφο λουλούδι Αγράμπελη που υπάρχει στην περιοχή και ευωδιάζει τους χειμερινούς μήνες όλο το χωριό.

Ιστορία :

Η πρώτη αναφορά γίνεται στους πρώτους χρόνους της τουρκοκρατίας περίπου το 1521 μέχρι το 1684 σαν οικισμός με πολύ λίγες οικογένειες ( περίπου 10). Στα τέλη του 17ου αιώνα αρχές 18ου για άγνωστους λόγους το χωριό εγκαταλείφθηκε.

Το σημερινό χωριό δημιουργήθηκε περίπου το 1860 από νομάδες κτηνοτρόφους βλάχους που εγκαταστάθηκαν εκεί μόνιμα με επικεφαλής τον Αρχιτσέλιγκα Νταγιάντα, το όνομα του οποίου φέρει το χωριό στην βλάχικη γλώσσα.(La Ntaiante)

Το χωριό κάηκε από τους Γερμανούς το 1945 . Παλαιότερα, πριν η μετανάστευση προς το εξωτερικό και η Αθήνα αποδεκατίσει την ελληνική επαρχία, είχε πάνω από 500 κατοίκους. Μέχρι το 1978 το δημοτικό σχολείο του χωριού ήταν διθέσιο και αριθμούσε περίπου 50 μαθητές. Το 1980 έγινε μονοθέσιο και το 1989 έκλεισε οριστικά.

Στην τελευταία απογραφή του 2011 είχε 76 μόνιμους κατοίκους.

Ένας περίπατος στα στενά του χωριού δίνει στον επισκέπτη την εντύπωση ότι έχει σταματήσει προ πολλού ο χρόνος να κυλά , σε μεταφέρει σε παλαιότερες εποχές με τα ωραία πετρόχτιστα σπίτια με τις ασπρισμένες αυλές ,την όμορφη και ταπεινή εκκλησία που χτίστηκε το 1898 και γιορτάζεται στις 8 Νοεμβρίου των παμμεγίστων ταξιαρχών Μιχαήλ και Γαβριήλ ,δίπλα βρίσκεται το πετρόχτιστο δημοτικό σχολείο του χωριού, και τους υπέροχους καλοσυνάτους , γελαστούς και φιλόξενους κατοίκους του.

Οι ρίζες του χωριού είναι βλάχικες. Τα ήθη και τα έθιμα του χωριού είναι κοινά με των υπόλοιπων βλαχόφωνων χωριών και κάποια διατηρούνται μέχρι σήμερα όπως τα έθιμα του γάμου.

Οι κάτοικοι του χωριού ήταν γεωργοί και κτηνοτρόφοι. Η εργατικότητά τους και η ομαδικότητά τους ήταν χαρακτηριστική. Αν και το χωριό ήταν σχετικά απομονωμένο και λόγω της βλάχικης γλώσσας και λόγω της γεωγραφικής του θέσης (βρίσκεται στο τέρμα του κεντρικού οδικού άξονα που συνδέει τον Αστακό με τα χωριά του Δήμου), κατάφερε να αναπτυχθεί οικονομικά και να προκόψει. Βέβαια οι συνθήκες ήταν πολύ δύσκολες γι' αυτό και πολλοί κάτοικοι εγκατέλειψαν το χωριό, αναζητώντας κάτι καλύτερο.

Η σχέση των κατοίκων του χωριού με το βελανιδοδάσος είναι ιδιαίτερη.

Είναι το στολίδι του χωριού μας. Τα παλιά δύσκολα χρόνια οι κάτοικοι ζούσαν πουλώντας τον καρπό της βελανιδιάς. Σήμερα, λόγω περιορισμένης κτηνοτροφίας το δάσος είναι γεμάτο με νέα μικρά δέντρα και έντονη πανίδα ,και προστατεύεται απ' όλους τους κατοίκους.

Για ώρες διασχίζαμε το μονοπάτι στο δάσος, έχοντας αφήσει πίσω μας τις κορφές της Φτέρης Αγράφων (1)  με προορισμό το χωριό Πινιανά. (2)

Το μονοπάτι ήταν καλογραμμένο και πατημένο αφού στην περιοχή δεν είχαν φτάσει ακόμη δρόμοι.  Έτσι η κίνηση των λιγοστών ανθρώπων της περιοχής γινόταν ακόμη μέσα από τα παμπάλαια αυτά μονοπάτια.  Στην καρδιά των 

Αγράφων, η κυριαρχία των βουνών κρατούσε γερά, ο τόπος αντιστεκόταν…oreinografies.gr

Είχαμε τελειώσει τη μακριά πορεία στη μεσοράχη, ανάμεσα στο ρέμα της Φτέρης και του Ασπρορέματος.  Τα πρώτα σπίτια του χωριού Πινιανά φάνηκαν και πρώτη από όλα η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου.  Οι ξυλοκόποι, που συναντήσαμε,  μας επιβεβαίωσαν για τη σωστή πορεία μας και δεν αργήσαμε να βγούμε σε χωματόδρομο, λίγο έξω απ’ το χωριό.  Πέσαμε πάνω σε κορμούς δένδρων, που για ώρες οι ξυλοκόποι πάλευαν να ρίξουν στην πλαγιά.  Ένας από τους κορμούς, καθώς κύλησε, στάθηκε στραβά με αποτέλεσμα, καθώς σταμάτησε στη ‘δημοσιά’, να λυγίσει στη μέση.  Έτσι οι δύο ξυλοκόποι ξεφυσούσαν και μουρμούριζαν για την ατυχία τους.  Άχρηστος ο τεράστιος κορμός, ‘στράφι’ τόσοι κόποι.  Ήταν ‘σκασμένοι’ οι άνθρωποι.  Τον άφησαν εκεί χωρίς να μπορούν να κάνουν τίποτα και βάδισαν μαζί μας προς το χωριό.  Για κάμποση ώρα δεν είχαμε και δεν θέλαμε να πούμε τίποτα.

Η κουβέντα δεν άργησε νάρθει, το τραβούσε ο τόπος.  Είπαμε για τη δουλειά τους, για το χωριό, για τον δρόμο και ό,τι μας ερχόταν στο κεφάλι τούτη την ώρα, μετά από ώρες περπάτημα.  Ο καθένας με τα δικά του.  Εμείς σκεφτόμασταν εάν μπορούσαμε να βρούμε κανένα μεταφορικό μέσο απ’ το χωριό μιας πού έφτανε εκεί ο δρόμος, για να μειώσουμε την απόσταση απ’ τον προορισμό μας και αυτοί για τη ζημιά που είχαν πάθει.

Μπήκαμε στο χωριό και πέσαμε στην πλατεία.  Οργασμός εργασιών.  Σαν να είχαν ξυπνήσει οι άνθρωποι από ένα βαθύ λήθαργο και είχαν ριχτεί στη δουλειά.  Υπήρχε δικαιολογία, αφού με την πρόσφατη άφιξη του δρόμου στο χωριό, έφτασαν και τα μηχανήματα και έτσι ο καθένας προσπαθούσε να κάνει και κάτι.

 Τούτη την ώρα χαρμανιέρα και μπετονιέρα δούλευαν, ρίχνοντας τσιμέντο στην πλατεία.  Μεγάλοι και παιδιά έσπρωχναν το ρευστό υλικό προς κάθε κατεύθυνση με πάθος, καλύπτοντας το κάθε τι.   Μετά από αιώνες τούτο το υλικό επιτέλους μπορούσε να εξωραΐσει τον τόπο.  Όλο το χωριό μαζεμένο εκεί, γέροντες, άντρες, γυναίκες και παιδιά.  Ιστορικές στιγμές!

Ανάμεσα στον θόρυβο της μηχανής που άδειαζε το υλικό, τα παιδιά του χωριού με τις σανίδες στο χέρι άπλωναν το μαγικό χαλί και οι δικές μας φωνές δεν πέρναγαν.  Μείναμε για λίγο να κοιτάμε τις εργασίες έως που ο μαγαζάτορας μας φώναξε για ένα καφεδάκι.  Μπήκαμε μέσα και ακολούθησαν όλοι όσοι δεν δούλευαν -ευκαιρία για διάλειμμα- γυναίκες και μικρά παιδιά.

Ξεφορτωθήκαμε από το βάρος των σακιδίων και πήραμε μια ανάσα.  Στη μεγάλη αίθουσα ο μαγαζάτορας, νέο παλικάρι, είχε κιόλας φτιάξει τα καφεδάκια.  Ήταν παραγγελιά των ξυλοκόπων που είχαμε συναντήσει, οι οποίοι αφού έδωσαν την παραγγελιά,  είχαν κιόλας γίνει άφαντοι.  «Νάναι καλά», ευχαριστούμε τους ανθρώπους έστω και απόντες, και συνεχίζουμε με «ευχές για υγεία» προς κάθε κατεύθυνση.  Οι κουβέντες δίνουν και παίρνουν.  «Από πού έρχεστε ρε καλόπαιδα»;  «από την Φτέρη, τον οικισμό της Βλαχοπούλας, το Στουρναράκι, την Απιδιά και νάμαστε στο χωριό σας…», «Ορέ… πόσες ώρες κάνατε ρε παιδιά;», «Πολλές… περπατάμε κοντά πέντε ώρες…», «Ε… λίγες κάνατε… όχι πολλές ήταν»! «Ναι είναι πολλές», συμπλήρωσε μια γυναίκα. «Η απόσταση είναι τρεις ώρες δρόμος».  Η γυναίκα ήταν τρίτης γενιάς στον τόπο,  ζει στο Αγρίνιο τον χειμώνα,  και ανεβαίνει το καλοκαίρι στο χωριό.   Έχει κάνει τη διαδρομή αρκετές φορές μέχρι σήμερα…

«Πώς πάτε εδώ», ρώτησα αλλάζοντας θέμα.  «Τώρα που έγινε ο δρόμος απ’ το ποτάμι είδαμε ανοικοδόμηση στο χωριό» πήρα απάντηση.

«Δεν βαριέσαι τώρα είναι αργά… Ο,τι έχει μείνει όρθιο και μπορούν να το συμμαζέψουν. Για δύο μήνες το καλοκαίρι είναι το χωριό»!

– Κάποτε το χωριό ήταν το πρώτο, ακούστηκε η φωνή του γραμματέα του χωριού, που ήταν το ίδιο παλικάρι, που διαχειριζόταν και το μαγαζί.  Το μεγαλύτερο χωριό των Αγράφων ήταν τα Πινιανά.  Έφτανε έως το χωριό Ραφτόπουλο, την πίσω μεριά της Φτέρης.  Όλη αυτή η περιοχή ήταν κοινοτικά λιβάδια που τα νοίκιαζε το χωριό στους νομάδες κτηνοτρόφους που ανέβαιναν την άνοιξη στα βουνά.  Κάποτε ένας πρόεδρος πούλησε ένα κομμάτι σε άλλους και η περιοχή μαζεύτηκε.  Αυτά που σας λέω, τα βλέπω στα βιβλία της κοινότητας.

– Το χωριό πώς το λένε τελικά πρόεδρε, ρώτησα όλο περιέργεια.

Το χωριό το έλεγαν Επαινιανά απ’ την λέξη «έπαινος».  Στα χαρτιά κάποιοι το έγραψαν «Επινιανά», λέξη, που δεν υπάρχει ούτε λέει τίποτα και τότε είχε παραιτηθεί όλο το κοινοτικό συμβούλιο.  Τίποτα δεν έγινε όμως.  Έμεινε Επινιανά, όπως θέλουν το γράφουν.

Η κουβέντα είχε πάρει μπροστά.  Η ιστορία ενός τόπου είναι ατελείωτη.

 -Τούτο το χωριό, η περιφέρειά του, είχε κάποτε 50.000 ζώα.  Είναι μεγάλος αριθμός, αν σκεφθεί κανείς την κοινότητα αυτή μέσα στα βουνά των Αγράφων.  Βρίσκεται στην καρδιά των βουνών και έχει σύνορα με 12 κοινότητες.  Στην κοινότητα ανήκουν τα ρέματα της Φτέρης και του Ασπρορέματος και φτάνουν τα όρια της μέχρι τα δυτικά και βόρεια Αγραφα. Στα μεγάλα βοσκοτόπια της έβγαιναν πολλοί και γνωστοί μεγαλοτσελιγκάδες..

Στο Ασπρόρρεμα, τον μικροοικισμό που σχηματίζεται βαθιά στο ρέμα, μετά από επτά χρόνια ξαναγύρισαν ο τσέλιγκας Τασούλας, που χειμάδιαζε στον Αστακό, και οι Αποστολαίοι, είπε πάλι ο Κώστας, ο Γραμματέας.

– Το κονάκι του θα έχει γκρεμίσει, είπε μια απ’ τις γυναίκες…

– Θα φτιάξουν άλλο αυτοί… είναι για τέτοια αυτοί… Θα μείνουν σε τέντες μέχρι να φτιάξουν άλλο.

– Πώς και ξαναβγήκε στα ψηλά ο Τασούλας, αναρωτήθηκε ο γραμματέας που δεν έδειχνε να το πιστεύει και ο ίδιος.

Ήταν φρέσκα τα νέα, διότι ήταν λίγο μετά απ’ τη δημοπράτηση των λιβαδιών και καθώς αυτά γράφονται στα κοινοτικά βιβλία, είχαν γίνει γνωστά τα ονόματα των μετακινούμενων κτηνοτρόφων.

-Παλιά ο τόπος έσφυζε από τσοπαναραίους με τα ζωντανά τους.  Μεγαλοτσελιγκάδες, όπως οι Γκάτσοι, οι Ζαρκαδαίοι,  που είχαν τα χειμαδιά τους στο χωριό Κατούνα, οι Τασουλαίοι από τον Μώλο Φθιώτιδας ανέβαιναν το καλοκαίρι με χιλιάδες πρόβατα στα βοσκοτόπια της κοινότητας Επινιανά Αγράφων.   Στις μέρες μας η κοινότητα κρατά 12.000 ζώα και εξακολουθεί να νοικιάζει τα βοσκοτόπια της.

Μέσα στην χαρά της βοής του καφενείου-μαγαζί, μούρθε στο νου το σχετικό κομμάτι περιγραφής πρωτοπόρων ορειβατών, που είχε δημοσιευθεί στο περιοδικό ΒΟΥΝΑ όταν στα 1940 είχαν περάσει απ’ εδώ: «Η ομάδα φθάνει στο χωριό Πιγγιανά, σε υψόμετρα 970 μέτρων.  Η εγκυκλοπαίδεια εξαρχαϊζει εις Επινιανά όπως τα Βραγκιανά τα έκανε Βρανιανά.  Το ύψος στο καφενείο του χωριού 1.050 μέτρα, τα σπίτια σκόρπια με ανθρώπους πολύ περιποιητικούς.  Οι κάτοικοι τσοπαναραίοι.  Έχει πολύ κτηνοτροφία το χωριό και η περιοχή.  Οι βλάχοι ανεβαίνουν την άνοιξη στο χωριό μέσω του Αγραφιώτη ποταμού, απ’ το Αγρίνιο, το Μεσολόγγι, το Ξηρόμερο.  Παλιά είχαν 15.000 πρόβατα και το χωριό ήταν κέντρο».

Το χωριό ανήκει στον τέως δήμο Αγράφων.  Κατά την απογραφή του 1940 είχε 993 (συναγωνιζόταν σε πληθυσμό το χωριό Άγραφα) και  στα 1961 είχε 520.  Βλέπει κανείς μελετώντας του αριθμούς των κατοίκων του χωριού, που είναι ενδεικτικοί και για όλα τα ορεινά χωριά, ότι μέχρι το 1940 παρατηρείται μια αύξηση του πληθυσμού που αυτομάτως φθίνει λόγω του εμφυλίου πολέμου. Οι παλαιοί οικισμοί της Φτέρης και του Ασπρορρέματος ανήκουν στο χωριό.  Είναι απ’ τις πιο απομονωμένες περιοχές και δεν φτάνουν δρόμοι.  Παλιά υπήρχαν οικογένειες που ζούσαν σ’ αυτά τα μέρη χειμώνα-καλοκαίρι.  Τον χειμώνα μένουν λίγα άτομα και τώρα με τον δρόμο κάτι γίνεται.  Το σχολείο κρατά τέσσερα παιδάκια και αν και ο αριθμός είναι κάτω απ’ τα όρια, ο δάσκαλος είπε ότι θα έλθει και του χρόνου.  Τελευταία έφτασε φως και δρόμος στο χωριό Επινιανά.

Οι δρόμοι σιγά-σιγά φθάνουν και στα πιο απομονωμένα σημεία των βουνών.  Έστω και καθυστερημένα οι δρόμοι αυτοί θα βγάλουν απ’ την αφάνεια τον τόπο.  Με τις νέες χαράξεις θα πάψουν να πατιούνται οι στράτες και τα μονοπάτια και ο τόπος θα χάσει κάτι απ την ατμόσφαιρά του αλλά θα γίνει πιο προσιτός.

Χρόνια μετά, μιλώντας με τον Δημήτρη Ζαρκαδούλα, το 2008, στα Πινιανά, μαθαίνω ότι:

«Μέχρι πρότινος τα κονδύλια έφταναν μέχρι το Καρπενήσι.  Ήταν συμφέροντα στη μέση, που κάποιοι δεν ήθελαν την ανάπτυξη της περιοχής, κάποιοι προύχοντες, κάποιοι που ήταν στην εξουσία, κάποιοι που ήταν στα πράγματα.  Πάντα λόγοι σκοπιμότητας, έτσι τόθελαν, να μην αναπτυχθεί ο τόπος τούτος εδώ, σκοπιμότητα στην μη ανάπτυξη των χωριών αυτών,.  Αρκεί να σκεφθείτε ότι μέχρι πρόσφατα οι πρόεδροι των Αγράφων –του χωριού που ήταν το διοικητικό κέντρο του σημερινού Δήμου (Καποδίστριας Ι)  – κάποιος που ήθελε να πάει στο χωριό του, να περνάει υποχρεωτικά απ το χωριό Άγραφα.  Ακόμη και οι Βραγκανίτες να πρέπει να περάσουν από τα Άγραφα.  Αυτό ήταν το σχέδιο, η νοοτροπία των Αγραφιωτών.  Τα αγραφιώτικα χωριά να περνάμε μέσα από το χ. Άγραφα!  Να πάει ο δρόμος στα Επινιανά, ναι αλλά να πάει μέσω Αγράφων, δηλαδή: Μάραθος-΄Αγραφα-Επινιανά και για να πάς στα Βραγκιανά: μέσω Μπλό-Επινιανά, ή το να θες να πας στα Καμάρια: Μάραθο-΄Αγραφα-Καμάρια ή Τροβάτο, δηλαδή να περνούν όλοι απ εκεί   Αυτό για οικονομικούς λόγους, νάχουν την διακίνηση, να διαχειρίζονται αυτοί, είχαν το μονοπώλιο (αλάτι, πετρέλαιο) εκεί, είχαν τα μαγαζιά, έτσι το βλέπανε.  Ότι μονοπωλιακό είδος υπήρχε, τόχε το χ. Άγραφα…

Γύρω στα 1983-4, φτάνει και ο δρόμος στο χωριό και μαζί του, το φως, το  τηλέφωνα.  Αυτοί που είχαν απομείνει στο χωριό δεν έφυγαν, βλέπανε τη μπουλντόζα και λέγανε «τι θηρίο είναι αυτό που μπαίνει στο χωριό», έτσι ναι, αυτό είναι ιστορίες αληθινές και μάλιστα κάποιοι που θεωρούσαν ότι θα τους αλλοτριώσει, θα τους κάνει ζημιά, θα βλάψει τα συμφέροντά τους.  Τι κουβάλαγε ο καθένας..  Ότι θα τους κάνει ζημιά.  Αντιδρούσε με τον τρόπο του, άλλος έμπαινε με την πίπιζα μπροστά στη μηχανή, άλλος ανέβαινε πάνω στη μπουλντόζα, είχαμε αντιδράσεις, όχι ακριβώς αντίσταση, μυστήριες καταστάσεις.  Αυτά τα ζήσαμε, εγώ τα έζησα αυτά..  Να μπαίνει ο άλλος με τη γκλίτσα μπροστά «όχι δεν θα περάσει κανένας, να μου κόψετε την πεζούλα, να μου χαλάσετε τη μάντρα, θα κορνάρω αυτό δεν το θέλω» έτσι κι αλλιώς.  Όμως, τελικά βρέθηκε μια χρυσή τομή και τα βρήκαν ο ένας με τον άλλον και έφτασε ο δρόμος στο χωριό.  Απίστευτο πράγμα γι αυτούς που μένανε στο χωριό, γι αυτούς που είχαν παραμείνει στο χωριό, δεν το πίστευαν τα μάτια τους, γι αυτούς ήταν ένα θαύμα. Όντως για κείνη την εποχή ήταν θαύμα το να έρθει δρόμος  εδώ πάνω, όταν έχεις περάσει στην πλάτη σου μια ζωή με τα μπλάρια (μουλάρια) και ποδαρόδρομο, έτσι  ήταν το σωτήριο πράγμα για τον τόπο μας, και έγινε.

Ο δρόμος που έγινε απ’ εδώ παραποτάμια (Αγραφιώτης ποταμός) ήταν σωτήριος για το χωριό μας τα Επινιανά και έγινε με δαπάνη του Συλλόγου μας 5.000.000 δραχμές τότε και είναι εξ ολοκλήρου έργο του Συλλόγου.  Ο τότε πρόεδρός του Γιώργος Κουτρουμάνος, λογιστής  -πούχει το ωραίο σπίτι στην πέρα πλατεία – με τον Πάνο Αβράμπο, δικηγόρο, σύζυγο της Κυρίας Παρασκευής, ήταν στο προεδρείο, όπου μαζί με τα μέλη του Συλλόγου  πήραν μια γενναία απόφαση.  Θα φτιάξουμε εμείς τον δρόμο.  Διότι όταν ζητάς από το Δασαρχείο να στον ανοίξει, όταν ζητάς από την Κοινότητα, τη Νομαρχία και δεν τον ανοίγει κανένας, δεν υπάρχει άλλη λύση.  Είπαμε τέλος θα φέρουμε τον δρόμο μόνοι μας, πάει και τέλειωσε.  Στοίχησε 5.000.000 δραχμές και το 1983 φέραμε τον δρόμο  μέσα στο χωριό.

Όταν ανοίξαμε τον δρόμο από το ποτάμι της Στάνας (Ασπρορέματος) μέχρι εδώ πάνω στο χωριό (απόσταση 4 χιλ.), το γιορτάσαμε, κάναμε γλέντι.  Στον Σύλλογο έχουμε και την αναμνηστική, ιστορική φωτογραφία.  Ο Μπάμπης Αβράμπος ήταν φωτογράφος εκείνη την εποχή και το γεγονός αποθανατίστηκε όταν ο δρόμος έφτασε μέσα στο χωριό, ίσαμε κει που είναι το δημοτικό σχολείο.  Την φωτογραφία την έχουμε βγάλει δίπλα στο δένδρο της καστανιάς με την μεγάλη κουφάλα, στη λάκα του Θόδωρου Αβράμπου, ιστορικές στιγμές για  το χωριό.

Όταν πια είχε ανοιχτεί ο δρόμος, ανέλαβε τη συντήρηση η Νομαρχία, η Κοινότητα και το Δασαρχείο.  Έφτασε πρώτα ο δρόμος για τις λίγες οικογένειες που ζούσαν εδώ, παράγκες, καμιά 25αριά νομάτοι.   μετά ακολούθησε το ρεύμα και ο Κώστας Γαντζούδης που ανέβηκε πολλές φορές στο χωριό και δούλεψε σε δύσκολες συνθήκες.  Έμενε στη παράγκα πέρα του Κώστα Αποστόλου,  κάτω απ το σπίτι της κυρίας Παρασκευής.  Μεγάλη απόφαση νάρθεις με γυναίκα και παιδί εδώ πάνω και να στεριώσεις.  Μιλάμε για την εποχή που ο πατέρας του Βελισσάρης ήταν Γραμματέας της Κοινότητας και μετά από 2-3 χρόνια παραιτήθηκε ο πατέρας του και ανέλαβε ο Κώστας Γραμματέας της Κοινότητας

Ο χώρος των Αγράφων είναι και ο τελευταίος φυσικός παράδεισος της χώρας μας και η αυθεντικότητά του,  διατηρήθηκε μέχρι τις μέρες μας.  Μέσα στην άγνοια και την αδιαφορία των κρατούντων διασώθηκε το ωραιότερο κομμάτι της ορεινής Ελλάδας και χαρά σ’ όποιον μπόρεσε να το γευτεί.

Μέσα στο μαγαζάκι, συντροφιά με τους μικρούς που ρουφούσαν κάθε κίνησή μας και κατέγραφαν τα λόγια μας, εμείς πεισμωτικά γυρίζαμε πίσω τον χρόνο να μάθουμε απ’ τους ανθρώπους για τον τόπο, για τα παλιά, γι’ αυτά που άντεξαν τόσους αιώνες.   Αυτός είναι και ο λόγος που έρχεσαι και ξανάρχεσαι στ’ Αγραφα.  Εδώ βρίσκεις να δυναμώνεις, να ξαναγεννιέσαι, να πιάνεις το νήμα της ζωής απ’ την αρχή….  Αφήνεις και εδώ, όπως και σε κάθε μέρος, ένα κομμάτι του εαυτού σου, και το βλέπεις, καθώς ξαναγυρίζεις στο ανυπόμονο παρόν.

Ο χρόνος όμως δεν σταματά.

Εδώ, δεν τρέχουν αυτοκίνητα, αλλά τα πόδια καλούνται και πάλι να προχωρήσουν στα μονοπάτια που άντεξαν για χρόνια και που τώρα σιγά –σιγά σβήνουν.

Ο ήχος της χαρμανιέρας μας ξεγέλασε, γιατί πιστέψαμε προς στιγμή ότι θα ήταν απλό να βρεθεί κάποιο σύγχρονο μεταφορικό μέσο τώρα με τον καινούργιο δρόμο.   Αυταπάτη.  Για να βγούμε στο γεφύρι της Ανηφόρας οι άνθρωποι μας έλεγαν ότι θέλουμε δύο ώρες και φυσικά δεν θα τελειώναμε εκεί, είχαμε κι άλλο δρόμο…

Ευχαριστήσαμε για άλλη μια φορά τους ανθρώπους και ζαλωθήκαμε τα σακκίδια.  Βγήκαμε στο προαύλιο και ο ήχος των εργασιών έγινε εντονότερος. Καθώς σφίξαμε τα χέρια με τον γραμματέα σκύβει και μου λέει στο αυτί:

– Όταν θα πάτε στην Αθήνα, να πας στη 3ης Σεπτεμβρίου, στο ξενοδοχείο  «ΠΑΡΝΩΝ» και να πεις χαιρετίσματα στον ξάδελφό μου τον Κώστα που είναι εκεί, απ’ το χωριό μας… Θα χαρεί.  Να του πεις ότι ήσασταν στο χωριό του….

Όση ώρα μου έλεγε το μήνυμα ο θόρυβος συνέχιζε.  Κάποια στιγμή έκοψε και τότε απ’ το παράθυρο του πάνω σπιτιού, κάποιος μπάρμπας που επέβλεπε τα έργα, μου φώναξε να δώσω  χαιρετίσματα στον δικό του ξάδερφο  στην Αθήνα.  Προφανώς θα είχε παρακολουθήσει όλη την σκηνή, θα είχε ακούσει τον γραμματέα να στέλνει χαιρετίσματα, έτσι συμπλήρωσε και αυτός στο ίδιο … γράμμα.  Μια οικογένεια ήμασταν.

Κάναμε να φύγουμε αλλά είχαμε εγκλωβιστεί στο τσιμέντο.  Κάναμε εδώ και εκεί, τίποτα.  Πώς να ξεφύγουμε από τον πολιτισμό!  Η χαρμανιέρα με το τεράστιο στόμα μάς ακολουθούσε και ξερνούσε ολόγυρα.  Τα παιδιά από πίσω με τις τάβλες (σκυμμένοι στα χέρια και τις γαλότσες στα πόδια πάσχιζαν να στρώσουν το άμορφο υλικό και όλοι βιάζονταν να σκεπάσουν το χώμα και τα λιθάρια πριν τελειώσει το τσιμέντο.  Μια εποχή παλιά έφευγε, μια νέα ερχόταν για τον Αγραφιώτικο χώρο….

Κάναμε κύκλο ανάμεσα σε κληματαριές και θάμνους, μέχρι να γυρίσουμε και να πιάσουμε το παλιό μονοπάτι που έφευγε στο πλάι της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου.  Αν και κουρασμένοι, τούτη η επαφή με το παλιό, πρωτόγονο μονοπάτι μάς έκανε να δούμε την κούρασή μας με άλλο μάτι.  Πεισμωτικά και με επίγνωση γι’ αυτό που κάναμε, ελάχιστος φόρος τιμής στα ιστορικά τούτα χώματα που πατούσαμε, άξιζε να βαδίσουμε όλη την στράτα με τα πόδια.

Αυτή η στράτα ήταν για αιώνες ο μοναδικός τρόπος επικοινωνίας.  Πάνω της ήταν χαραγμένες όλες οι χαρές  και οι λύπες  των ανθρώπων.  Για τον αγραφιώτη κάτοικο  η στράτα υπήρξε τρόπος ζωής.  Αυτή τον τροφοδότησε, αυτή τον άνδρωσε, τον ανέδειξε, πορεύτηκαν  μαζί.

Ποιος ξέρει; Ίσως και να ήταν η τελευταία φορά που την πατούσαμε και εμείς.  Η δημοσιά είχε κιόλας φτάσει..

Και όμως, από τότε, πήγαμε και ξαναπήγαμε όχι μια αλλά κάμποσες φορές στ Άγραφα και στα Επαινιανά και χαρήκαμε πούχε γίνει κι άσφαλτος, απ την Αγραφιώτικη ποταμιά μέχρι το χωριό…

Τάκης Ντάσιος, 1990

Παραπομπές

(1) «Η Φτέρη ή  Πυραμίδα Αγράφων, ύψος 2.128 μ. βρίσκεται στο ΒΔ. τμήμα του νομού Ευρυτανίας και αποτελεί τμήμα του μεγάλου ορεινού συγκροτήματος των Αγράφων.  Εκτός της ψηλής κορφής, έχουμε και τις κορφές Καλόγερος, ύψ. 1.716 μ., Λιάκουρα 2.043 μ., Κουρούνα (Κρούνα) 1.938 μ., Σφενδάμη 1.705 μ., Προφήτης Ηλίας 1.502 μ. και Φούρκα 1.570 μ.» (Νέζη Νίκου 1979:69)

Ανάβαση στην ψηλότερη κορφή μπορεί να γίνει από τον συνοικισμό της Βλαχοπούλας, υψ. 1.400 μ.  μέσω του διάσελου της Πρατίνας

(2) Τα Επινιανά, οικισμός στις πλαγιές της κορφής Φτέρης Αγράφων, νομού Ευρυτανίας, στα ΒΔ. του Καρπενησίου, ύψ. 1050 μ.  «Στα 1928 είχε 486 κατοίκους, 1940 > 350, 1951 > 213, 1961 > 168, 1971 > 169, 1981 > 51 1991 > 84.» (Σταματελάτου Μιχαήλ2012: τ. Α΄ σ.225).  Στην Κοινότητα Επινιανών ανήκουν και οι συνοικισμοί: Φτέρη ή Πτέρη, Ανηφόρας (Τσίρτια), Ασπρόρρεμα, Απιδιά, Δρυσέλα, Σαμάρι, Στουρναράκι, Άγιοι Θόδωροι, Στάνα.

Σημείωση I: «Κατά τα προσωρινά αποτελέσματα της γενικής απογραφής του 1940, η Κοινότητα Επαινιανών του Τ. δήμου Αγράφων, στην απογραφή του 1928 είχε 486 κατοίκους και στα 1940 είχε 993 κατοίκους» (Γούλα Δημοσθένη1946: 23)

Σημείωση ΙΙ: «Στα Ευρυτανικά Άγραφα, στον Δήμο Αγράφων, η Κοινότητα Επινιανών ο πληθυσμός της στα 1900 είχε 540 κατοίκους και στα 1961 είχε 520 κατ.»  (Τσιτσἀ Κ. Σεραφείμ1967: 24)

Γεωγραφικά-διοικητικά: Κατά την γεωγραφική, διοικητική και πληθυσμιακή εξέλιξη της Ελλάδας, κατά τους χρόνους της πρώτης βασιλείας, στη διοίκηση της Ευρυτανίας, έχουμε τον δήμο Αγραίων, ο οποίος περιλάμβανε τις κοινότητες: Άγραφα, Επαινιανά, Μοναστηράκι, Μυρύσι, Βραγκιανά, Βελισδόνι, Κύφου, Στύλου, Σύχνικον, Κεράσοβον, Μαραθιάς, Φραγγίστα, Βίνιανη, Έλσιανη, Χρύσου, Επισκοπή, Άγιος Γεώργιος, Παλαιοχώριον, Απηδιά, Βούλπη, Τατάρνα, Μετόχι, Χυτένα, Παλαιοκάτουνον.

Κατά τη διοικητική διαίρεση του κράτους συμφώνως τω Νόμω ΚΕ΄ της 5^ηςΔεκεμβρίου 1845, στην Επαρχία Ευρυτανίας, ο Δήμος Αγραίων: Κεράσοβον, Μαραθιά, Βίνιανη, Χρύσου, Κουφάλα, Έλσιανη, Μύριον, Άγραφα, Τροβάτον, Βραγκιανά, Επαινιανά, Μοναστηράκι, Παλαιοκάτουνον, Βούλπη, Τατάρνα, Παλαιοχώρι, Άγιος Γεώργιος, Φραγκίστα, μοναί διατηρούμεναι Τατάρτης, Επισκοπής, μοναί διαλελυμέναι δύο του Σωτήρος, Παρκιού, Σάϊκας, Στάνας, Αγίου Ιωάννου, Κοιμήσεως της Θεοτόκου, Κρείτι, Σύχνικον.  (Χουλιαράκη Μιχαήλ1973: 114, 147)

Διαμονή – φαγητό

Το «Πανόραμα», 22370-94122, 6972330058 του Κώστα Γατζούδη. Παραδοσιακός ξενώνας, διαθέτει δέκα δωμάτια με τις κλασικές ανέσεις. Ο χώρος υποδοχής με το τζάκι, λειτουργεί και ως καφέ, πρωϊνό και εστιατόριο.  Η θέα από μέσα και έξω πανοραμική γι αυτό και αποκαλείται το «μπαλκόνι των Αγράφων».  Λειτουργεί όλο το χρόνο

Η «Ανατολή» 22370-95520, 6977353659 του Λευτέρη Αβράμπου, ταβέρνα με φαγητό της ώρας.  Αρνιά  και κρέατα Αγράφων

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Γούλα Γεωργ. Δημοσθένη1946: Η Ευρυτανία και τα προβλήματά της, Αθήνα

Νέζη Νίκου1979: Τα Ελληνικά βουνά, ορεογραφία, οδηγός, Αθήνα

Τσιτσά Κ. Σεραφείμ1981: Τα Άγραφα της Πίνδου (Θεσσαλικά και Ευρυτανικά Άγραφα) με ειδικό χάρτη των Αγράφων.  Γεωγραφία, Ιστορία, Λαογραφία, Τουρισμός, Δάση, Ορεινή Οικονομία, 1^η έκδοση 1967, επανέκδοση υπό του Συλλόγου των εν Λαρίση Καρδιτσιωτών «ο Καραϊσκάκης», Λάρισα

Μάλαμα Λάμπρου1971: Κατσαντώνης και κλεφτουριά (ιστορικό μυθιστόρημα (1770-1810), από τις μεγάλες εθνικές μορφές και τις αθάνατες εποποιίες του λαού μας, σειρά:  Λαϊκή βιβλιοθήκη, Γιάννινα

Χουλιαράκη Μιχαήλ1973: Γεωγραφική, διοικητική και πληθυσμιακή εξέλιξις της Ελλάδος, 1821-1971, τ. Α΄,  εκδ. Εθνικόν Κέντρον Κοινωνικών Ερευνών

Στούμπου Κώστα1974: Άγραφα, μια χιλιόχρονη δημοκρατία, Αθήνα

Τσίπηρα Στεφ. Κώστα1993:Στα Ελληνικά βουνά (Β΄μέρος) 50 ακόμη πεζοπορικές και οικολογικές διαδρομές, κεφ. 20^η διαδρομή: Λιθοχώρι –Φτέρη –Μοναστηράκι, σ. 87-88, εκδ. Νέα Σύνορα Α.Α. Λιβάνη

Ψημμένου Τάκη1985: Αντάρτες στ΄ Άγραφα (1946-1950), αναμνήσεις ενός αντάρτη, δεύτερη έκδοση, εκδ. «Σύγχρονη εποχή», Αθήνα

Χρυσικού Κ. Γεωργίου1986: Το χωριό μου Μοναστηράκι Αγράφων Ευρυτανίας, Αθήναι

Σταμέλου Δημήτρη1988: Κατσαντώνης, η αποθέωση της παλικαριάς

Ντάσιου Τάκη1999: Στ΄  Άγραφα, εκδ. Μίλητος, Αθήνα

Χάρτης Άγραφα2004, περιηγητικός και πεζοπορικός χάρτης, κλίμακας 1: 50.000, σειρά: Κεντρική Ελλάδα, Πίνδος, εκδ. ΑΝΑΒΑΣΗ

Γαλάνη Λάμπρου(Επιμ.): Στον άγνωστο κόσμο των Αγράφων, από τη λίμνη Πλαστήρα μέχρι το Ανθηρό και από τη Νιάλα μέχρι τον Αχελώο, στην εφημερίδα ΗΜΕΡΗΣΙΑ, τεύχος 5,

Σωτηράκη Δημήτρη-Συκά Βασίλη: «Άγραφα… το βασίλειο των βουνών», στη σειρά Περιηγήσεις με την ΗΜΕΡΗΣΙΑ, τεύχος 76,

Μπουμπουρή Κώστα2002: Κατσαντώνης, (εποποιία και θρύλος)

Προβόπουλου Γ. Ηλία (Επιμ.)2005: Ευρυτανία-΄Αγραφα, Οδηγός για τον επισκέπτη του Δήμου Αγράφων, οδοιπορικό στα βουνά του Κατσαντώνη, στον ποταμό Αγραφιώτη και στα χωριά του Δήμου Αγρἀφων, ενημερωτική έκδοση του Δήμου Αγράφων

Ντρενογιάννη Γιάννη(Επιμ.)2007: Στερεά Ελλάδα Καρπενήσι-Ᾱράχοβα, Άγραφα, Παρνασσός, Φωκίδα, με αυτοκίνητο, με τα πόδια, με 4Χ4 και μοτοσυκλέτα, χωρίς μυστικά, σειρά Ανακαλύψτε την Ελλάδα, τ. 9, ΝΕΑ

Ευρυτανία2009, περιηγητικός χάρτης, 1: 110.000 κλίμακας, εκδ. ΕΟΤ, Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση.Ευρυτανίας

Ντρενογιάννη Γιάννη(Επιμ.)2009: Στερεά Ελλάδα, Καρπενήσι – Άγραφα (Αξιοθέατα, διαδρομές, μονοπάτια, περιήγηση, 4Χ4, σειρά: Εξερευνήστε την Ελλάδα, εκδ. ΕΘΝΟΣ

Σινάνη Άγγελου2009: «Άγραφα, μια ανάσα μακριά απ τον Θεό» στο Στερεά Ελλάδα Καρπενήσι – Άγραφα, σειρά Εξερευνήστε την Ελλάδα, εκδ. ΕΘΝΟΣ

Αλεξάκη Π. Ελευθέριου2010: Ορεινή Στερεά Ελλάδα, Εθνογραφικό ημερολόγιο (1984-1991), κεφ. ταξίδι 3^ο, 2-30 Ιουλίου 1985, νομός Ευρυτανίας, εκδ. Δωδώνη

Γιαννίτσαρη Κων. Γεωργίου2010: Η παραδοσιακή αρχιτεκτονική της Ευρυτανίας, Αθήνα

Χάρτης Βόρεια Άγραφα λίμνη Πλαστήρα2009: περιηγητικός και πεζοπορικός χάρτης, κλίμακας 1: 50.000 σειρά: Θεσσαλία, εκδ. ΑΝΑΒΑΣΗ

Σταματελάτου Μιχαήλ, Σταματελάτου-Βάμβα Φωτεινή2012: Γεωγραφικό λεξικό της Ελλάδας, τ. Α΄, εκδ. Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη., ΤΑ ΝΕΑ

Καραγεώργου Κ. Γεωργίου2015: Τα Άγραφα, η ιστορία τους (1430-1830) μέσα από την παράδοση και τις παντός είδους μαρτυρίες στις εκκλησίες, στα μοναστήρια και το δημοτικό τραγούδι.  Οι κλέφτες και οι αρματολοί.  Αντιπροσωπευτικές εικόνες από την κοινωνική και ιδιωτική ζωή.  Οι αρετές των κατοίκων, Αθήνα

Ζαρκαδούλα Κ. Λάμπρου2015: Κωνσταντίνος Ζαρκαδούλας, ο ανθρωπιστής γιατρός των Αγράφων, Αθήνα

Εφημερίς ΕΠΑΙΝΙΑΝΩΝ ΛΟΓΟΣ, από το μπαλκόνι των Αγράφων, (Ασπρόρεμα, Φτέρη, Απιδιά, Ανηφόρα, Σαμάρι, Μέρσια, Εκκλησιές, Δροσέλα) του Συλλόγου Επινιανιτών Αγράφων Ευρυτανίας.  www:epinianonlogos@gmail.com